وقتی شانه کردن به مو آسیب می‌زند

نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد شانه کردن نه یک دشمن برای مو است و نه یک درمان معجزه آسا؛ بلکه اگر به درستی انجام شود می‌تواند به حفظ سلامت پوست سر و کاهش گره خوردگی کمک کند و اگر نادرست انجام شود، زمینه ساز شکستگی، موخوره و آسیب تدریجی تار‌های مو خواهد بود.

به گزارش سیناپرس، سلامت مو در جزئیاتی پنهان می‌شود که در نگاه اول ساده به نظر می‌رسند. شانه کردن، عادتی روزمره و تکرارشونده است که اغلب بدون توجه انجام می‌شود، اما در واقع هر بار عبور شانه از میان تارهای مو، نوعی تعامل مکانیکی با ساختار بسیار ظریف آن ایجاد می‌کند؛ تعاملی که در گذر زمان می‌تواند بر میزان استحکام، انعطاف‌پذیری و حتی سلامت کلی مو اثر بگذارد.

همین مسئله باعث می‌شود پرسش درباره تعداد دفعات مناسب شانه کردن، از یک توصیه صرفاً زیبایی فراتر برود و به موضوعی علمی تبدیل شود که به رفتار فیزیکی مو و واکنش آن در برابر نیروهای واردشده مرتبط است.

 پژوهشگران علوم مو، متخصصان مهندسی مواد و آرایشگران حرفه‌ای طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با بررسی ساختار فیزیکی و شیمیایی مو، پاسخ دقیق تری برای این پرسش پیدا کنند که شانه کردن تا چه اندازه برای سلامت مو مفید است.

نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد شانه کردن نه یک دشمن برای مو است و نه یک درمان معجزه آسا؛ بلکه اگر به درستی انجام شود می‌تواند به حفظ سلامت پوست سر و کاهش گره خوردگی کمک کند و اگر نادرست انجام شود، زمینه ساز شکستگی، موخوره و آسیب تدریجی تار‌های مو خواهد بود.

بر اساس مطالب منتشر شده در سایت «دانشگاه آکسفورد» (University Of Oxford)؛ انسان‌ها از هزاران سال پیش برای مرتب کردن مو‌های خود از شانه استفاده می‌کردند.

یافته‌های باستان شناسی نشان می‌دهد شانه‌هایی از جنس استخوان، چوب، عاج و حتی شاخه‌های خم شده درختان در تمدن‌های باستانی وجود داشته‌اند. این ابزار‌ها علاوه بر آراستن مو، برای پاک کردن گرد و غبار، آلودگی‌ها و انگل‌های پوست سر نیز کاربرد داشتند.

یکی از رایج‌ترین باور‌ها این است که هرچه بیشتر مو‌های خود را شانه کنید، رشد مو سریع‌تر خواهد شد. با وجود پیشرفت‌های علمی، این تصور همچنان در میان بسیاری از افراد دیده می‌شود، اما متخصصان تاکید می‌کنند هیچ شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد افزایش دفعات شانه کردن بتواند سرعت رشد مو را بیشتر کند.

رشد مو در ریشه و درون «فولیکول مو» (Hair Follicle) انجام می‌شود؛ ساختاری زنده در پوست سر که فعالیت آن تحت تاثیر عوامل ژنتیکی، هورمون ها، تغذیه، سلامت عمومی بدن و سن قرار دارد. شانه تنها با بخش بیرون آمده تار مو تماس دارد و نمی‌تواند فرآیند‌های زیستی درون فولیکول را تغییر دهد. بنابراین، شانه کردن بیشتر به معنای رشد سریع‌تر مو نیست.

وقتی شانه کردن به مو آسیب می‌زند

بررسی‌های آزمایشگاهی منتشر شده در «پاب مد» (Pub Mad)؛ نشان می‌دهد وارد شدن فشار زیاد هنگام شانه کردن می‌تواند به تدریج ساختار مو را ضعیف کند. پژوهشگران برای مطالعه این موضوع شرایطی را شبیه سازی کردند که در آن دو تار مو به یکدیگر گره می‌خورند و سپس با کشیدن از هم جدا می‌شوند.

نتایج نشان داد در مو‌هایی که مستعد «موخوره» (Split Ends) هستند، فشار‌های مکرر باعث ایجاد ترک‌های بسیار ریز درون تار مو می‌شود. حتی مو‌های سالم نیز در صورت تحمل فشار‌های تکرارشونده، به تدریج دچار آسیب می‌شوند و ترک‌ها از سطح خارجی مو به سمت بخش‌های داخلی گسترش پیدا می‌کنند. 

پژوهشگران همچنین پدیده‌ای به نام «آسیب تجمعی ناشی از خستگی» (Cumulative Fatigue Damage) را توصیف کرده‌اند. این اصطلاح به حالتی اشاره دارد که در آن وارد شدن نیرو‌های کوچک، اما تکرارشونده، به مرور زمان ساختار مو را ضعیف می‌کند و احتمال شکستگی را افزایش می‌دهد. 

با این حال، متخصصان تاکید می‌کنند سهم شانه کردن در مقایسه با عواملی مانند رنگ کردن، دکلره، صاف کردن شیمیایی یا استفاده مداوم از وسایل حرارتی، معمولا بسیار کمتر است. به بیان دیگر، اگرچه شانه کردن نادرست می‌تواند آسیب ایجاد کند، اما در بیشتر افراد مهم‌ترین عامل تخریب مو محسوب نمی‌شود.

شانه کردن ملایم همچنین به جدا شدن مو‌های ریخته، سلول‌های مرده پوست سر و ذراتی که میان مو‌ها باقی مانده‌اند کمک می‌کند.

چرا شانه کردن همچنان اهمیت دارد؟

متخصصان همچنان شانه کردن منظم را توصیه می‌کنند. دلیل این توصیه آن است که اگر مو‌ها برای مدت طولانی شانه نشوند، گره‌ها به تدریج بزرگ‌تر و فشرده‌تر می‌شوند. باز کردن چنین گره‌هایی معمولا به نیروی بیشتری نیاز دارد و همین موضوع احتمال شکستگی مو را افزایش می‌دهد. 

شانه کردن ملایم همچنین به جدا شدن مو‌های ریخته، سلول‌های مرده پوست سر و ذراتی که میان مو‌ها باقی مانده‌اند کمک می‌کند. تجمع این مواد می‌تواند محیط پوست سر را مستعد تحریک و التهاب کند. بنابراین، هدف اصلی شانه کردن، حفظ نظم مو و کاهش آسیب‌های ناشی از گره خوردگی است، نه افزایش رشد مو.

چرا ساختار مو اهمیت دارد؟

برای درک بهتر علت آسیب دیدن مو هنگام شانه کردن، ابتدا باید با ساختمان آن آشنا شد. بر اساس مقاله منتشر شده در مجله «انتشارات انجمن سلطنتی» (Royal Society Publishing)؛ هر تار مو از دو بخش اصلی تشکیل شده است.

بخش مرکزی که «قشر مو» (Cortex) نام دارد، استحکام و انعطاف پذیری مو را تامین می‌کند. روی این بخش را لایه‌ای محافظ به نام «کوتیکول» (Cuticle) پوشانده است. کوتیکول از لایه‌های نازکی از پروتئین «کراتین» (Keratin) تشکیل شده است؛ همان پروتئینی که بخش عمده ناخن‌ها را نیز می‌سازد.

این لایه‌ها مانند سفال‌های روی یک بام روی هم قرار گرفته‌اند و از قسمت داخلی مو محافظت می‌کنند. وقتی مو خیس می‌شود، این لایه‌ها تا اندازه‌ای از هم فاصله می‌گیرند. در نتیجه تار مو انعطاف پذیرتر می‌شود، اما هم زمان مقاومت آن در برابر کشش کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل، مو‌های صاف یا موج دار هنگام خیس بودن بیشتر در معرض پارگی قرار دارند.

همه مو‌ها رفتار یکسانی ندارند

مو‌های فر راحت‌تر رطوبت خود را از دست می‌دهند و احتمال گره خوردن و آسیب دیدن آن‌ها بیشتر است

ویژگی‌های فیزیکی مو‌های فر، بسیار فر و پیچ خورده با مو‌های صاف تفاوت اساسی دارد. آرایش پیوند‌های شیمیایی درون این تار‌ها متفاوت است و همین موضوع بر استحکام، میزان نگهداری رطوبت و احتمال گره خوردن آن‌ها تاثیر می‌گذارد. 

بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد لایه‌های کوتیکول در مو‌های فر و پیچ خورده کوچک‌تر هستند، فاصله کمتری از یکدیگر دارند و لبه‌های آن‌ها زبرتر است. در نتیجه، این نوع مو‌ها راحت‌تر رطوبت خود را از دست می‌دهند و احتمال گره خوردن و آسیب دیدن آن‌ها بیشتر است. به همین دلیل، توصیه متخصصان برای این گروه کاملا متفاوت است.

برخلاف مو‌های صاف، مو‌های فر نباید در حالت خشک شانه شوند. بهترین زمان باز کردن گره‌های این نوع مو هنگام شست وشو و همراه با نرم کننده یا محصولات بازکننده گره است تا اصطکاک کاهش پیدا کند.

انتخاب شانه مناسب به اندازه تعداد دفعات شانه کردن اهمیت دارد

نوع برس یا شانه می‌تواند تفاوت قابل توجهی در میزان آسیب وارد شده به مو ایجاد کند. برای مو‌های خیس، برس‌های انعطاف پذیر مخصوص باز کردن گره مناسب‌تر هستند، زیرا فشار کمتری به تار‌های مو وارد می‌کنند.

برای مو‌های خشک، برس‌هایی با الیاف نرم گزینه مناسب تری به شمار می‌روند. این برس‌ها علاوه بر مرتب کردن مو، به پخش شدن چربی طبیعی پوست سر در طول تار‌های مو کمک می‌کنند و ظاهر یکنواخت تری به مو می‌دهند. برخی پژوهشگران حتی در حال طراحی برس‌های ترکیبی هستند که هم دارای دندانه‌های پلاستیکی برای جدا کردن تار‌های مو باشند و هم الیاف نرم برای صاف کردن سطح مو و توزیع یکنواخت چربی طبیعی پوست سر. هدف از این طراحی ها، کاهش اصطکاک و کم کردن احتمال شکستگی مو است.

در نهایت چند بار باید مو‌ها را شانه کرد؟

پاسخ این پرسش برای همه افراد یکسان نیست. متخصصان معمولا برای مو‌های صاف و موج دار، شانه کردن منظم چند بار در هفته تا روزانه یک یا دو بار را کافی می‌دانند، البته به شرط آنکه این کار با فشار کم و ابزار مناسب انجام شود. 

برای مو‌های فر و پیچ خورده، تعداد دفعات شانه کردن کمتر است و زمان انجام آن اهمیت بیشتری دارد. این نوع مو‌ها بهتر است تنها هنگام شست وشو و با استفاده از محصولات مناسب باز شوند تا کمترین آسیب به آن‌ها وارد شود. 

آنچه بیش از تعداد دفعات اهمیت دارد، شیوه انجام این کار است. وارد کردن فشار زیاد، کشیدن گره‌ها یا استفاده از برس نامناسب می‌تواند حتی با تعداد دفعات کم نیز به مو آسیب برساند، در حالی که شانه کردن ملایم و اصولی، بخشی از مراقبت طبیعی از مو به شمار می‌رود.

نگاهی به آینده پژوهش‌های علوم مو

مطالعه ساختار مو در سال‌های اخیر از حوزه آرایشگری فراتر رفته و به یکی از موضوعات مورد توجه دانشمندان علوم مواد، زیست شناسی و شیمی تبدیل شده است.

به نقل از آنا، هرچه شناخت پژوهشگران از ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی تار مو بیشتر می‌شود، ابزار‌ها و روش‌های مراقبتی نیز دقیق‌تر طراحی خواهند شد. 

شاید مهم‌ترین نتیجه این پژوهش‌ها آن باشد که سلامت مو با یک توصیه ساده یا یک عادت ثابت حفظ نمی‌شود. ویژگی‌های هر فرد، نوع مو، شیوه مراقبت و انتخاب ابزار مناسب همگی در کنار یکدیگر تعیین می‌کنند که شانه کردن به حفظ سلامت مو کمک کند یا برعکس، به عاملی برای آسیب تدریجی آن تبدیل شود.